Koray Feyiz
Öz
Bu makale, Jean-Paul Sartre’ın Edebiyat Nedir? adlı eserinde geliştirdiği edebiyat anlayışını Baki Ayhan’ın Hasta Sevgili Kış (Vapur Yayınları, 2024) adlı şiir kitabı üzerinden tartışmaktadır. Sartre’ın bağlantı, biçem ve okur özgürlüğü kavramları, Ayhan’ın şiirlerindeki hasta beden, ilaç, şehir ve kış imgeleriyle ilişkilendirilmiştir. Çalışmada “soylu yenilikçi şiir” kavramı, hem etik hem de estetik yönelimleri içeren modern bir poetik kategori olarak yeniden tanımlanmaktadır. Sonuç olarak Ayhan’ın şiiri, Sartre’ın edebiyatın etik sorumluluğuna dair vurgularıyla örtüşmekte; modern Türkçe şiirde etik-estetik birlikteliğin güçlü bir örneği olarak değerlendirilmektedir.
Anahtar Kelimeler
Jean-Paul Sartre; Baki Ayhan; Hasta Sevgili Kış; Soylu Yenilikçi Şiir; Etik ve Estetik; Bağlantı; Modern Türkçe Şiir.
Giriş
Modern edebiyat tartışmalarında en temel sorulardan biri, edebiyatın estetik bir deneyim mi yoksa etik bir yükümlülük mü olduğu sorusudur. Bu tartışma, özellikle 20. yüzyılın ortalarında Jean-Paul Sartre’ın Edebiyat Nedir? adlı kitabıyla birlikte yeni bir boyut kazanmıştır. Sartre, edebiyatı salt estetik bir oyun alanı olarak değil, dünyayı ifşa eden, okuru eyleme çağıran bir varoluş pratiği olarak görür. Onun meşhur ifadesiyle: “İnsan, bazı şeyler söylemeyi seçtiği için değil, onları belli bir biçimde söylemeyi seçtiği için yazardır.”[1] Bu cümle, biçemin yalnızca teknik bir unsur değil, yazarı dünyaya bağlayan etik bir seçim olduğunu ortaya koyar.
Türkçe şiirde, özellikle 1980 sonrası dönemde, bu Sartre’cı perspektifle örtüşen yeni estetik yönelimler gözlemlenmiştir. “Soylu yenilikçi şiir” kavramı, İkinci Yeni’den sonraki kırılmaların ve 2000’ler sonrası poetik arayışların bir ürünü olarak, hem biçimsel deneyselliği hem de etik sorumluluğu içeren bir şiir anlayışına işaret eder. Baki Ayhan’ın Hasta Sevgili Kış (Vapur Yayınları, 2024) adlı kitabı bu kavramın dikkate değer örneklerinden biridir. Ayhan’ın şiirleri, hasta bedenin kırılganlığı, ilaçların düzeni, kışın soğuk yalnızlığı ve modern şehrin yabancılaştırıcı düzeni üzerinden bireysel ile toplumsal varoluş arasında köprü kurar.
Bu makalenin amacı, Sartre’ın Edebiyat Nedir? kitabındaki kuramsal çerçeveyle Baki Ayhan’ın Hasta Sevgili Kış şiir kitabı arasında karşılaştırmalı bir okuma yapmak, “soylu yenilikçi şiir” kavramını yeniden düşünmek ve Türkçe şiirde etik-estetik gerilimin nasıl güncel bir boyut kazandığını tartışmaktır.
Kuramsal Çerçeve: Sartre ve Edebiyatın Etiği
Sartre’ın edebiyat anlayışı üç temel ilkeye dayanır:
- Bağlantı: Sartre’a göre edebiyat, toplumsal sorunlardan kaçamaz. Yazar, yazı aracılığıyla kendisini dünyaya bağlar ve okura sorumluluk yükler.[2]
- Biçem: Biçem, yalnızca süs değil, etik bir seçimdir. Sartre, “biçem göze batmamalıdır” derken, biçemin içeriği örtmeyen, tam tersine dünyayı açığa çıkaran bir işlev üstlenmesi gerektiğini savunur.[3]
- Okur ve Özgürlük: Sartre için okur, edebî metnin pasif alıcısı değil, aktif tamamlayıcısıdır. Metin, okurun özgürlük alanında tamamlanır.[4]
Bu kuramsal çerçeve, edebiyatı estetik bir hazdan öte, etik bir deneyim olarak konumlandırır. Terry Eagleton’ın ifadesiyle, edebiyat “ideolojiyle iç içe bir söylemdir”[5]; Barthes’ın ifadesiyle ise “her yazı, bir seçimler sistemidir.”[6] Sartre’ın önerdiği seçim, yazarın etik sorumluluğudur.
Metodoloji
Bu çalışmada karşılaştırmalı edebiyat yöntemi benimsenmiştir. Sartre’ın kuramları, Baki Ayhan’ın şiirleriyle birlikte okunacak; şiirlerden alınan doğrudan alıntılar Sartre’ın kavramlarıyla ilişkilendirilecektir. Dört ana tematik eksen belirlenmiştir:
- Hastalık ve Bedenin Etiği
- Şehir, Yalnızlık ve Yabancılaşma
- İlaç, Biçem ve Sözcüklerin Düzeni
- Kış, Ölüm ve Sartre’ın Hiçliği
Bu eksenler üzerinden, “soylu yenilikçi şiir” kavramının modern Türkçe şiirdeki yeri tartışılacaktır.
- Hastalık ve Bedenin Etiği
Ayhan’ın şiirlerinde beden, varoluşun sınırlarını ve kırılganlığını açığa çıkarır. Şair şöyle der:
“ruhunuza geldim vücudunuza yenildim / bunu verip alamadığım soluktan bildim”
Bu dizede ruh-beden gerilimi, Sartre’ın özgürlük anlayışıyla çakışır. Sartre, insanın “özgürlüğe mahkûm” olduğunu söyler; fakat bu özgürlük her zaman bedenin ve koşulların sınırlarıyla çarpışır. Ayhan’da beden, ruhun özgürlük talebini sürekli engelleyen bir sınırdır.
Başka bir şiirinde şair şunu söyler:
“hastalanmak bir cür’ettir / meydan okumaktır hayata / hem ölüme”
Burada hastalık, edilgen bir durum değil, etik bir eylem olarak tanımlanır. Theodor Adorno’nun Minima Moralia’da söylediği gibi, “hastalık, modern toplumun bireye yüklediği baskıların bir semptomudur”[7]. Ayhan’ın dizeleri, bu semptomu poetik bir dile dönüştürür. Sartre’ın “bağlantı” anlayışıyla birlikte düşünüldüğünde, hastalık yalnızca bireysel değil, toplumsal bir meydan okumadır.
- Şehir, Yalnızlık ve Yabancılaşma
Ayhan’ın şehir betimlemeleri, modern bireyin yabancılaşmasını görünür kılar:
“evleri kıyıya dizmişler / insanları kapılara koymuşlar / balkonları evlerin yüzüne yapıştırıp / gitmişler”
Bu dizeler, kent mekânının bireyi nasıl nesneleştirdiğini ve sıkıştırdığını açığa çıkarır. Sartre’a göre edebiyat, “görünmeyeni görünür kılma” işlevi üstlenir.[8] Ayhan da şehirdeki yabancılaşmayı şiirin diliyle görünür hale getirir.
Burada Barthes’ın “şehir, bir yazıdır” önermesini hatırlamak gerekir[9]. Ayhan’ın şiirinde şehir, insanları kapılara ve balkonlara sıkıştıran bir metin olarak yeniden yazılır. Bu metin, Sartre’ın etik çağrısıyla birleşerek, modern kent insanının yalnızlığını okura ifşa eder.
III. İlaç, Biçem ve Sözcüklerin Düzeni
Ayhan’ın şiirlerinde ilaçlar, hem somut hem de biçemsel öğelerdir:
“Sevişmek uyumaktan iyidir iyi / tam da ilaç saati önce selektra / sonra kırmızı sonra mor / en az yirmi damla haloperidol”
İlaçların düzeni, şiirin biçemini belirler. Sartre’ın “biçem göze batmamalıdır” ifadesi burada yankılanır: Şair, ilaçların ritmini sözcüklerin ritmiyle eşler. Biçem, burada etik bir seçimdir: Dünyayı olduğu gibi açığa çıkarma kararı.
Eagleton’ın dediği gibi, “biçem, ideolojik bir tercihtir”[10]. Ayhan’ın şiirlerinde ilaçlar yalnızca tedavi değil, aynı zamanda bireyin modern dünyada nesneleşmesinin göstergesidir. İlaçların sıralanışı, şiirin ritmini belirlerken, aynı zamanda bireyin varoluşunun makineleşmesini de görünür kılar.
- Kış, Ölüm ve Sartre’ın Hiçliği
Ayhan’ın şiirlerinde kış, Sartre’ın “hiçlik” kavramıyla kesişir:
“geçiyor zaman / beyaz kısalıp siyah uzuyor / son sözü ölüm söylüyor / kış ne yapsın”
Sartre, Varlık ve Hiçlik’te ölümün özgürlüğün nihai sınırı olduğunu belirtir[11]. Ayhan’ın kış imgesi, bu sınırın poetik bir metaforudur. Kış, zamanın donması, bireyin yalnızlığı ve ölümün kaçınılmazlığıdır.
Burada Maurice Blanchot’nun “ölüm edebiyatın sessizliğidir”[12] ifadesi hatırlanabilir. Ayhan’ın kışı, Sartre’ın hiçliği ve Blanchot’nun sessizliği arasında salınan bir poetik mekân yaratır.
Tartışma: Soylu Yenilikçi Şiir ve Sartre’cı Estetik
“Soylu yenilikçi şiir” kavramı, Türkçe şiirde İkinci Yeni sonrası modernist mirasın etik-estetik yeniden üretimidir. Bu kavramda “soyluluk”, şiirin ciddi bir etik iddia taşımasından; “yenilikçilik” ise biçemsel ve dilsel deneysellikten gelir.
Baki Ayhan’ın Hasta Sevgili Kış kitabı, bu kavramı güncel bir bağlama taşır:
- Bireysel Deneyimden Toplumsal Alegoriye: Hasta beden, yalnızca bireysel kırılganlık değil, toplumun hasta yapısını da temsil eder.
- Biçemin Etik Gücü: İlaçlar, kış ve şehir imgeleri, biçemin etik seçim olduğunu gösterir.
- Okurun Özgürlüğü: Şiirin kırılgan yapısı, okuru aktif bir tamamlayıcı haline getirir.
Bu noktada Sartre’ın bağlantı anlayışıyla Baki Ayhan’ın şiiri örtüşür: Edebiyat, yalnızca bireysel bir iç döküm değil, aynı zamanda toplumsal bir çağrıdır.
Sonuç
Bu makalede, Jean-Paul Sartre’ın Edebiyat Nedir? kitabındaki kuramsal çerçeveyle Baki Ayhan’ın Hasta Sevgili Kış şiir kitabı karşılaştırmalı biçimde okunmuştur. Ayhan’ın şiirleri, Sartre’ın edebiyatın etik işlevine dair vurgularıyla kesişir: Hasta beden, modern şehrin yalnızlığı, ilaçların ritmi ve kışın soğukluğu, yalnızca bireysel bir kırılma değil, toplumsal bir ifşadır.
“Soylu yenilikçi şiir” kavramı, bu bağlamda, hem biçemsel yeniliği hem de etik sorumluluğu bir arada taşıyan bir poetik yönelim olarak ortaya çıkar. Sartre’ın felsefesiyle birlikte düşünüldüğünde, Ayhan’ın şiiri, modern Türkçe edebiyatında etik-estetik birlikteliğin güçlü bir örneğini sunar.
Dipnotlar
[1] Sartre, Jean-Paul. Edebiyat Nedir? Çev. Bertan Onaran. İstanbul: Can Yayınları, 1999, s. 32.
[2] Sartre, a.g.e., s. 40.
[3] Sartre, a.g.e., s. 45.
[4] Sartre, a.g.e., s. 72.
[5] Eagleton, Terry. Edebiyat Kuramı. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2014, s. 13.
[6] Barthes, Roland. Yazı Üzerine Çeşitlemeler. İstanbul: YKY, 2012, s. 25.
[7] Adorno, Theodor. Minima Moralia. İstanbul: Metis Yayınları, 2011, s. 84.
[8] Sartre, Edebiyat Nedir?, s. 53.
[9] Barthes, Roland. Dilin Çalışma Sesi. İstanbul: YKY, 2013, s. 109.
[10] Eagleton, a.g.e., s. 19.
[11] Sartre, Jean-Paul. Varlık ve Hiçlik. Çev. Turhan Ilgaz. İstanbul: İthaki Yayınları, 2018, s. 705.
[12] Blanchot, Maurice. Edebiyatın Geleceği. İstanbul: Monokl Yayınları, 2015, s. 54.
Kaynakça
- Adorno, Theodor. Minima Moralia. İstanbul: Metis Yayınları, 2011.
- Ayhan, Baki. Hasta Sevgili Kış. İstanbul: Vapur Yayınları, 2024.
- Barthes, Roland. Dilin Çalışma Sesi. İstanbul: YKY, 1957.
- Barthes, Roland. Yazı Üzerine Çeşitlemeler. İstanbul: YKY, 2012.
- Blanchot, Maurice. Edebiyatın Geleceği. İstanbul: Monokl Yayınları, 2015.
- Eagleton, Terry. Edebiyat Kuramı. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2014.
- Sartre, Jean-Paul. Edebiyat Nedir?Çev. Bertan Onaran. İstanbul: Can Yayınları, 1999.
Sartre, Jean-Paul. Varlık ve Hiçlik. Çev. Turhan Ilgaz. İstanbul: İthaki Yayınları, 2018.