Mualla Katip
Karganın Kültürel Hafızası
Karga… Kökeni insandan çok daha eskilere dayanan bu kuş türüne eski tabletlerde, geçmişten günümüze ulaşan ve halk kültürüne yerleşmiş mitlerde, efsanelerde, destanlarda, manilerde, masallarda ve ağıtlarda çokça rastlamak mümkün. Kısacası kargalar, geçmişten bugüne çirkin sayılan sesleri, uğursuz kabul edilen renkleri ve sivri, uzun gagalarıyla doğanın ve yaşamın merkezinde olmuşlar. Bir La Fontaine masalında ağzından düşen peynirle, kaldırım kenarında bir taşı sektirirkenki oyuncu hâliyle, bazen de gagasına aldığı bir cevizi olanca gücüyle havalanıp sert bir zemine çarparak kırmaya çalışırkenki azmiyle…
Karganın bilinen en eski görsel tasvirlerinden birine Eski Mısır uygarlığında, MÖ 32–31. yüzyıllarda (yaklaşık MÖ 3200-3100) rastlıyoruz. Bu tasvir, Savaş Paleti adlı taş eser üzerinde yer alıyor. Savaşta ölen insanların bedenlerini gagalayan kuşlardan bazılarının, kesin olmamakla birlikte, karga olduğu düşünülüyor. Yazılı kayıtlarda ise MÖ 3. binyılda Sümerlerde, kargagiller familyasından olan kuzgun anlamına gelen uga sözcüğüne rastlıyoruz.
Hititlerin MÖ 2. binyılda geliştirdikleri kuş falı geleneği ise kargaların tarih boyunca neden haberci, uğursuz veya kutsal sayıldığını anlamamız açısından oldukça önemli. Ornitomansi adı verilen bu kuş falları, kralların devletin kaderini ilgilendiren meselelerde başvurdukları karar alma süreçlerinin önemli bir parçası kabul ediliyor. Kuş falıyla ilgilenen, kral tarafından görevlendirilmiş kişiler var. Bu kişiler, belirli bir alanda kuşları izleyerek hareketlerini kaydediyorlar. Kuşun sağdan mı soldan mı geldiği, hangi yöne doğru uçtuğu, bir ırmağı veya yolu geçip geçmediği, yükselmesi veya alçalması, başka kuşlarla birlikte hareket etmesi yorumcular için çok derin anlamlar taşıyor. Hatta bir savaşın başlatılıp başlatılmaması bile bu yolla tayin edilebiliyor.
Peki, dünya mitoloji tarihinde karga ve kuzgun neden bu kadar önemlidir?
Mezopotamya’da, Gılgamış Destanı‘nda tufandan sonra karanın ortaya çıktığını haber veren kuş kuzgundur. İskandinav mitolojisinde ise tanrı Odin’in Huginn (düşünce) ve Muninn (hafıza) adlı, dünyayı dolaşıp gördüklerini Odin’e bildiren iki kuşu da kuzgundur.
Türk mitolojisinde ise karganın Tanrı’nın elçisi, bilgeliğin ve öngörünün sembolü, kurtarıcı bir kuş olarak görüldüğü olumlu anlatılar da var. Hatta 2026 yılında yayımlanan, Gülşah Yılmaz’ın Mitolojiden Geleneğe: Tatar Folklorunda Karga adlı araştırmasında, karganın kutsal ve yardımsever bir figürden uğursuzluk sembolüne doğru geçirdiği dönüşüm inceleniyor.
Kargayla ilgili olumsuz inanışların arkasında ise daha çok ölüm korkusunun, karanlıkla kurulan ilişkinin ve öğrenilmiş kültürel yargıların bulunduğu ifade ediliyor.
Ayrıca Anadolu’da karganın ötüşü, uçuşu ve konduğu yere dair bazı olumsuz inanışlar da gelişmiş. Örneğin evin çatısında karganın ötmesi, bazı yörelerde o evden cenaze çıkacağına veya kötü haber geleceğine yorulurken karganın sürekli ötmesi, yaklaşan bir felaketin ya da ölümün habercisi kabul edilmiş.
Kargaların tüm bunlardan haberi yoktur elbette. Ancak insanlar, ölüm gibi acı veren ve kendilerinde bilinmezlik duygusu uyandıran bir durumu, tarihin bilinmez çağlarından bu yana kargaların aleyhine olacak şekilde anlamlandırmışlar.
Günümüzde beyaz perdede ve edebiyatta da kargalarla sıkça karşılaşıyoruz. Alfred Hitchcock’un 1963 yapımı Kuşlar (The Birds) filminin bir sahnesinde, Melanie Daniels okulun önündeki bankta otururken arkasındaki oyun parkına önce bir karga konar. Ardından diğerleri gelir. Böylece seyirci, yaklaşan felaketi hisseder. Korkuyu yaratan saldırı değil, saldırının beklentisidir.
Nobel Edebiyat Ödüllü Kazuo Ishiguro’nun 2015 tarihli Gömülü Dev romanında ise kuşların insan bedenine zarar verdiği sahneler dikkat çekicidir.
Orta Çağ Britanya’sında geçen romanda, Axl ve Beatrice adlı yaşlı çift, geçmişlerini hatırlamakta zorlandıkları gizemli bir dünyada yolculuk ederler. Romanda, keşişlerin geçmişte işlenen suçların kefaretini ödemek için bedenlerini yabani kuşların gagalamalarına bıraktıkları anlatılır.
Yunus Emre de:
“Kargayıla bülbüli bir kafese koysalar
Bir biri sohbetinden dâ’im melûl degül mi”
mısralarıyla karga ve bülbülü karşı karşıya getirir. Şiirimizde bülbül, güzel sesin, aşkın ve inceliğin sembolüyken karga onun tam zıddı bir varlığa dönüşür.
Kargaların beyaz perdeden edebiyata karşımıza çıktıkları bu amansız sahne ve anlatıların bir gerçekliği var mıdır? Ünlü olmanın hem bu kadar kolay hem de bu kadar zor olduğu bir çağda, kargaları bu kötü üne kavuşturan özellikleri nelerdir?
Biyolojik açıdan baktığımızda hafızalarının, problem çözme becerilerinin, insan yüzlerini tanımalarının ve ölüm karşısındaki davranışlarının oldukça ilgi çekici olduğunu söyleyebiliriz.
Sanırım karganın ötüşünden hareketle mitoloji, halk inanışı ve estetik felsefesi arasında kurulan bu güçlü bağ, bizi bu hayvanlara karşı daha duyarlı hâle getiriyor.
Tüm bunları bir kenara bırakıp onların ehlileştirilebilir olmasına ne demeli peki?
“Kargalar kafalı hayvanlardır. Çocukluğumda onları ehlileştirme imkânım olmuştu ve bir köpekten daha sadık olduklarına bizzat şahit oldum.”
Bu sözler, ünlü biyoloji felsefecisi Prof. Dr. Şaban Teoman Duralı Hocamıza ait.
Teoman Hoca’nın TRT’de geçmiş yıllarda yayımlanan ve izlenmesini şiddetle tavsiye ettiğim anlatısından yola çıkarak yaptığım bu küçük araştırmada, kargaların insanlara alışabilen, eğitilebilen ve insanlarla güçlü bağlar kurabilen hayvanlar olduğunu öğrendiğimde çok şaşırdım. Bugüne kadar hiç de bilmediğim ve hep büyük bir ön yargıyla yaklaştığım kargaların yaşamlarını biraz irdeledim.
Bu durum bana İngiliz yazar Samuel Johnson’ın şu sözünü hatırlattı: “Bilgideki her ilerleme yeni ufuklar açar ve daha ileri gitmek için yeni dürtüler doğurur.”
Yani evet, kargalar ehlileştirilebilir. Zekâları ve güçlü hafızaları sayesinde bir insanla yakın ilişki kurmaları mümkün.
“Besle kargayı, oysun gözünü.”
Al işte! Olabilir mi böyle bir atasözü?
“Külliyen yalan!” diyor Teoman Hoca.
Nasıl mı? Çocukluğunda bizzat karga ehlileştirip onlarla dost olmuş, bunu tecrübe etmiş bir felsefeciden dinleyip şüphe etmek mümkün mü?
Bence değil.
Tabii bu konuyla ilgili kararı da size bırakıyorum. Artık bu saatten sonra La Fontaine masallarındaki budala kargaya mı inanırsınız, yoksa Teoman Hoca’nın “Köpekler yanında halt etmiş!” dediği sadık kargalara mı?
Öyleyse bundan sonra “Besle kargayı, oysun gözünü.” deme yanlışına düşmemek lazım.
(Prof. Dr. Ş. Teoman Duralı’ya rahmetle.)


