“GÜNEŞLİ BİR DÜŞ” ŞİİRLERİ ÜZERİNE SÖYLEŞİ
“kan ırmağında yüzüyorum yine
hiç bitmeyecek sanki bu kâbus
yorgun ve huzursuzum,
ne deniz ne de gök
çiçek açmıyor içimde”
Dizelerinin sahibi “kan ırmağında yüzüyorum yine” şiiri ile başlıyor “Güneşli Bir Düş” kitabı… Yaşamda ‘kendini kendine yükleyerek göçmek isterken güneşli bir düş arayan’ şair Rabia Çelik Çadırcı ile güneşin sarsıcı, yakıcı ve aydınlatıcı umuduyla küllerinden doğurduğu şiirleri üzerine söyleşeceğiz.
Burçin L. A.: Küllerinden doğurmak demişken; “küller başıma”, “bırak izi kalsın bu külün”, “kül yığını”, “var olan” ve “ey insan” şiirlerinde bazı dizeler ile şöyle sesleniyor;
“kömürden karalar mı düştü ocağıma/ küller başıma, küller başıma!”
“bırak izi kalsın bu külün”
“insan demişti / kül yığını yalnızca / savrulan /durulan”
“dokundum sıcağına ateş ve kül”
“küle dönen ormanlar gördün /gözlerin dehşete vardı titreyerek”
Burada bir yangın, yanmak eylemi sonucunda acının, sancının, değişimin ve dönüşümün tarifini yaparken kabullenmenin eşsiz rahatlığı sunuluyor. Güneşi imgesel bir düzeyde düşünürsek, konumlandırılan yer için yakan bir hisse dönüşümü hissediliyor. “Kül” imgesi ile sağlanan dosya bütünlüğü göz önünde tutularak; güneşe yüklenen anlam ile küle dönen insan, duygu, zaman gibi olgularla var olma çabasını düşündürüyor. Bu bağlamda “Güneş” ve “Kül” imgelerini “Güneşli Bir Düş” şiirleri ile nasıl bağdaştırırsınız?
Rabia Ç. Ç.: Yalnızca yanmış olanın geride bıraktığı artık değil benim için “kül”; insanın kendi içinden geçerken uğradığı dönüşümün sessiz tanığıdır. Bir şey yanmadan ışığa yaklaşamıyor bazen. Bu nedenle kitapta tekrar eden “kül”, “kor”, “duman”, “yangın” gibi imgeler yalnızca acıyı değil, aynı zamanda yeniden kurulmayı da taşıyor. İnsanın kendini tanıma süreci bazen ‘yandıktan’ sonra mümkün oluyor ve böylece ‘yeni’ olanın döngüsü başlıyor.
“kömürden karalar mı düştü ocağıma\küller başıma, küller başıma!” dizelerinde olduğu gibi, burada sadece bireysel bir acıdan değil; insanın yazgısıyla, geçmişiyle, belleğiyle kurduğu sancılı ilişkiden söz ediyorum. Kül biraz da hafızadır benim için. Yanan şey yok olmuş görünür ama kokusu kalır, izi kalır, rengi kalır. Bu yüzden: “bırak izi kalsın bu külün” dizesi aslında yaşamın bütün yıkımlarına rağmen geride bırakılan hakikatin silinmemesi isteğidir.
Güneş ise kitabın içinde tek ölçülü bir umut imgesi değil. Yakıcı, yüzleştirici, bazen de insanı kendi çıplaklığıyla baş başa bırakan bir varlık. O yüzden kitapta karanlıkla ışık sürekli iç içe ilerliyor. İnsan aydınlanırken daha fazla acı duyuyor. Çünkü görmek, çoğu zaman katlanmayı da beraberinde getiriyor.
“sönse de ışığı
sürer yaşam dipten dibe
savursa da yel beni
yanaram ateş gibi
kırmızı, kıpkırmızı
kor halinde”
dizelerinde bu hissin izi var. Buradaki “kırmızı”, yalnızca yaşam enerjisini değil, ‘yanmayı’ göze almış bir varoluşu da anlatıyor.
Kitabın adı olan “Güneşli Bir Düş” de aslında tam burada şekillendi benim için. Çünkü insan en karanlık yerden geçerken bile içinde küçücük bir ışık taşıyabiliyor. O ışık kimi zaman bir çocukluk sesi oluyor, kimi zaman bir aşk, kimi zaman yalnızca direnme isteği… Ama mutlaka var oluyor. Şiirlerimdeki güneş bu yüzden tam anlamıyla huzurlu bir güneş değil; küllerin içinden doğmaya çalışan bir ışık.
Yıllar önce bir söyleşimde; Edip Cansever’in “Mendilimde Kan Sesleri” adlı şiirinde yer alan, “insan yaşadığı yere benzer” dizesinden referansla “insan yaşadığı yere benzer mi?” gibi bana yöneltilen bir soruyu yanıtlarken, değişim ve dönüşüme inanan biri olduğum için bunun tam manasıyla mümkün olmadığını belirtmiştim. Fakat şu var, insan geçtiği yangınlara benziyor. Benim şiirimdeki insan da küle dönmüş ormanların içinden yürüyen ama yine de bir filizin ihtimaline inanan biri.
“küle dönen ormanlar gördün
…
işte bak büyüdüler bir bir
ve ilk yağmurla filizlenerek”
dizeleriyle anlatmak istediğim de tam olarak buydu. Yani yok oluşun içinde bile hayatın inatçı devamlılığı. Belki de insan dediğimiz şey, biraz kül, biraz güneş ve biraz da ikisinin arasında sıkışmış uzun bir düş.
Burçin L. A.:
“şiirden başka nereye kaçılır ki
kederden, tufandan ve ağıttan
bir lanet… bir lanet ki
her yana sinmiş kara dumanı
bu, boğulmaktan fazla şey, başka şey…”
Dizeleri “Şiirden başka” şiirini başlatıyor. Şiirin sığınak, yaşamın kötü yazgısında bir kaçış olduğunu ilk dizeden fısıldayan şair, direnmenin yine şiir ile mümkünlüğünü umutlandırıyor. Şiirin ve imgenin adının şiire konu olması ile benzer şekilde “Ödünç imgeler” şiirinde ise;
“uyanan kalbinde tozlu araz
gibi sinsice bir maraz
üfleyerek kalk
ölümün resmini
sustur biraz”
Renklerini kaybeden bir ressama atıfla yaşamın ağrısıyla günleri solduran insanın benzeştirilmesi imgesel olarak sürdürülüyor. Bu bağlamda “Boğulmak” eylemi, his olarak her iki şiiri de etkisi altına alıyor. Şiirin yaşamdaki yerini anlatan şairce bakış açısının derinden hisleri yaşamak düşünden uyandırdığı şiirler için neler söylemek istersiniz?
Rabia Ç. Ç.: Ben şiiri hiçbir zaman yalnızca estetik bir alan olarak görmedim. Şiir benim için aynı zamanda yaşam şekli, varoluş mücadelesi\sancısı ve hakikatin bir biçimi oldu. Bazı boşluklar gündelik dilin içinde karşılığını bulmuyor. İşte şiir tam orada devreye giriyor. Çünkü şiir, insanın içindeki karanlığı sadece anlatmıyor, ona ses veriyor. “şiirden başka nereye kaçılır ki\kederden, tufandan ve ağıttan” dizeleri biraz da bu yüzden yazıldı. Buradaki kaçış, korkakça bir geri çekilme değil elbette. Tam tersine insanın kendi hakikatiyle de yüzleşebilmek için sığındığı bir alan. Zaman zaman gerek toplumsal sorunlar gerekse ontolojik kaygıların neden olduğu ağır bir sessizlik girdabına kapılıyor insan ve o sessizlik ancak şiirle parçalanabiliyor.
Şiirin biraz da insanın kendini kotarma çabası olduğuna inanıyorum. Ama bu kotarma kesin ve tamamlanmış bir iyilik hali değil. Daha çok nefes almak için açılan küçük bir pencere gibi. “bu, boğulmaktan fazla şey, başka şey…” dizesindeki “başka şey” tam olarak tarif edemediğim o duygudur belki. İçte büyüyen, adı olmayan ama insanın bütün varlığını etkileyen bir sıkışma hali.
“Ödünç imgeler” şiirindeki ressam imgesi de biraz buradan doğdu. Modern insanın kendi renklerini kaybetmesi şeklinde düşündüm o şiiri yazarken. Başkalarının hayatlarına, imgelerine, seslerine benzeyerek yaşayan bir insan kalabalığı var artık. Oysa şiir insanı yeniden kendi hakikatine döndürmeli. “ressam kaybedivermiş renkleri\fırçasıyla bezediği ödünç imgeleri” dizeleri yalnızca sanata değil, çağın ruhuna da bir gönderme taşıyor.
Şiir, dünyaya karşı bir direnme biçimi bence. Özellikle kırılgan, yalnız, yoksul ya da dışarıda bırakılmış tüm öteki insanlar için… Çünkü şiir insanın elinden alınamayan son sığınaklardan biridir diye düşünüyorum.
Ben yazarken çoğu zaman bir yarayı kapatmaktan çok, onun neden hâlâ kanadığını anlamaya çalışıyorum. Belki bu yüzden şiirlerimde sık sık “uğultu”, “kuyu”, “boşluk”, “karanlık”, “lanet”, “duman” gibi imgeler beliriyor. Çünkü insan bazen dışarıdaki dünyadan çok kendi içindeki uçurumla mücadele ediyor.
Ama bütün bunlara rağmen şiirin içinde hâlâ bir umut kırıntısı olduğuna inanıyorum. Çünkü şiir tamamen umutsuz bir yerden doğsaydı, insan yazmaya devam edemezdi.
Burçin L. A.: Kitaba da ismini veren “Güneşli bir düş” şiirinde;
“üflesem sesimden sesine sözcükler
bir rüzgâr olsa, konsa çiçek ağzına
nehir olsa sonra, senden dökülse”
Dizeleri ile güneşli bir düşü uyandırıyor şair… “Üflemek” eylemi yine şiirin başrolünde ve diğer şiirlerle de dosya bütünlüğü sağlaması açısından bağdaştırılıyor. Burada parlayan umut kalbin derininde bir yere dokunuyor. Şair icat eden olarak burada bir düşü dilediğince yaratıyor. Düşün sınırsızlığı çiziliyor, nefesten, rüzgârdan, kuştan, nehirden en son sevgiliden dökülen bir sevgiyi taşıyor şiir kanatlarında…
“ey beni bırakmayan lanet inilti!
akıyorum işte zamanın hızla içine”
Tutulamayan zamanın içinde bir düşü doğurmaya hevesli şairin isyanı, haykırışı, şiirle direnişi oluyor bu dizelerle…
“Güneşli bir düş” şiirinin sizin için asıl meselesi nedir? Bir şiirin ana bir meselesi olması gerekir mi, bazen sadece bir his midir? Bu şiirin kitap kapağı ile nasıl bir ilişkisi var?
Rabia Ç. Ç.: Meselesi olan şiirin poetikası olur. Burada şunun altını çizmek isterim; şiirin mesaj vermek gibi bir kaygısı yoktur, olmamalıdır. Mesele ile mesaj birbirinden çok uzak olgulardır çünkü. Şiir, okuru bir düşünceye ikna etmeye çalışmaz; daha çok insanın içindeki kırılmaları, arayışları ve suskunlukları görünür kılarken, çağın toplumsal sorunlarını da sessizce imler. Çünkü bireyin acısı çoğu zaman toplumun gölgesinde büyür; yoksulluk, yalnızlık, eşitsizlik, yabancılaşma ya da unutulmuşluk şiirin arka planında görünmeden varlığını sürdürür. Dolayısıyla “Güneşli Bir Düş” benim için kitabın kalbi gibi. Çünkü diğer şiirlerdeki duygular, yaralar, korkular ve umutlar burada daha görünür bir bütünlüğe kavuştu.
Bu şiirin bence temel meselesi, insanın her şeye rağmen içinde hâlâ bir doğum ihtimali taşıması aslında. “doğuracağım bedenimden güneşli bir düş\kederi emzirdiğim gün görmemiş mememden” Burada yalnızca bireysel bir umut yok; acının içinden yeni bir hayat çıkarma arzusu var. Bazen karanlığın en derin yerinde yeniden doğmayı istiyoruz ya da böyle bir ihtimale tutunuyoruz. Şiirdeki “üflemek”, “rüzgâr”, “nehir”, “kuş”, “ses” gibi imgeler bu yüzden sürekli hareket halinde. Çünkü düş dediğimiz şey durağan değil; insanın içinde devinen, değişen, çoğalan bir şey.
Öte yandan elbette tek bir his bile şiiri doğurabilir bazen. Hatta en güçlü şiirlerin bazılarının önce bir his olarak geldiğini de düşünürüm. Sonradan düşünce o hissin etrafında şekilleniyor. Şiir biraz sezgiyle de ilgili bir alan. Yalnızca bir ses, bir bakış, bir koku bile şiirin başlangıcı olabiliyor. “ey beni bırakmayan lanet inilti!\akıyorum işte zamanın hızla içine” dizelerinde de bu akış hissi var. Zamanı durduramayan ama ona karşı kendi sesini bırakmaya çalışan bir insanın hissi.
Kitap kapağıyla ilişkisi de aslında tam burada kuruluyor. Kapakta görülen atmosferde hem bir kırılganlık hem de ışığa doğru yönelen bir iç hareket hissediliyor. Ben kapağın şiirlerdeki ruhu taşıdığına inanıyorum. Çünkü kitap boyunca karanlık tamamen karanlık olarak kalmıyor; içinden sürekli bir ışık sızıyor. “Güneşli Bir Düş” adı da bu yüzden ironik bir yerde duruyor biraz. Çünkü o güneş kolay kazanılmış bir aydınlık değil. Acıdan, külden, yoksunluktan, yalnızlıktan geçerek ulaşılan kırılgan bir ışık. Belki de insanı ayakta tutan şey tam olarak budur: Gerçekleşmese bile bir düş kurabilme gücü.
Burçin L. A.:
“pencereden bakıyorum dünyaya
hayat ne kadar sefil
insanların düşleri de yoksul
bir hiç, sadece bir hiç sokaklarda”
Dizelerinde hayatın anlamsızlığına dikkat çeken “Hiç” şiiri insanın yüzeysellik olgusuna kapılmasıyla hiçleştiğini gösteriyor.
“kırkımda anladım
koşmak boşunaydı büyümeye”
“Boşuna” şiirinde zamanın anlamsızlığı üzerine düşündüren dizelerle seslenirken sabrın zamanla öğrenilen bir inanca dönüştüğünü sunuyor.
“beni gördüğün için var değilim ki
görmezden geldiğinde yok olayım”
diyor “Kırmızı” şiirinde ve burada aslında şair “kırmızı, kıpkırmızı kor” oluyor ama yine de yok olmuyor. Var olmanın özünü bireyin yalnızca kendisiyle ilgili bir olgu olduğundan bahsederken, bir parça da insanın özünde yanmak ve yalnızlık olduğunu vurguluyor.
Burada Edip Cansever’in “Var mıydık, Belki biraz…” sözü hemen gelip yerleşiyor zihnime. Hiçlik ve boşluk duygusunu sonuna kadar savunan felsefi temelli bu şiirler, açıkça varoluşsal bir sorgudan dolayı kurgulanıyor. Şiirin temelini felsefeden ayrı tutmak elbette ki mümkün değildir. Bu bağlamda bu şiirlerin ortak noktası için neler söylemek istersiniz? Sizin için felsefenin şiirdeki önemi nedir? En çok hangi kuramın şiirde olmazsa olmaz olduğunu düşünürsünüz?
Rabia Ç. Ç.: Bu kitaptaki şiirlerin ortak noktası sanırım insanın varlık karşısındaki kırılganlığı. İnsan dediğimiz şeyin ne kadar geçici, ne kadar savrulabilir ama aynı zamanda ne kadar dirençli olduğunu düşündüm bu şiirleri yazarken. “kırkımda anladım / koşmak boşunaydı büyümeye” dizesinde olduğu gibi zamanla insanın kendi hakikatiyle yüzleşmesi meselesi sık sık çıktı karşıma. Modern hayat sürekli bir yetişme, tamamlama, çoğalma baskısı yaratıyor. Oysa insan bazen durduğunda, eksik kaldığında, hatta kaybettiğinde kendini daha iyi duyuyor. “hiç”, “boşluk”, “kırmızı”, “masalsızım” gibi şiirlerdeki varoluşsal sorgu biraz da buradan geliyor. Çünkü insanın en büyük yalnızlığı bazen kendi bilincinde saklı oluyor. “ne yana dönsem bir şeyler eksik / (…) / kederim bir karadelik” dizeleri yalnızca bireysel bir melankoli değil; çağın ruhuna sinmiş boşluk hissini de taşıyor bence.
Felsefe ile şiirin birbirinden tamamen ayrı düşünülemeyeceğine inanıyorum. Çünkü şiir yalnızca duygunun değil, düşüncenin de alanı. Ama şiirin düşünceyi kuru bir bilgiye dönüştürmeden taşıması gerekiyor. Şiir bana göre hakikati açıklayan değil, sezdiren bir yer. Okura bir sonuç sunmaktan çok onun içinde bir yankı bırakıyor.
Victor Frankl’ın insanın hayatı anlamlı kılan şeyin sorumlulukları olduğu yönündeki düşüncesi beni etkileyen yaklaşımlardan biri. Bu yüzden şiir yazan herkesin de şiire karşı bir sorumluluğu olduğunu düşünüyorum. Ama bu sorumluluk bir şey öğretmek ya da kesin cevaplar vermek değil; daha sahici, daha derin bir yerden konuşabilmek belki.
Belki de şiirlerim en çok insanın yalnızlığına, anlam arayışına ve içindeki boşluk duygusuna yakın duruyor. Yazarken bunları özellikle seçmiyorum; daha çok yaşadığımız çağın ve insan ruhunun içinden süzülüp geliyorlar. Bu yüzden şiiri yalnızca bir kuramın içine yerleştirmeyi de çok doğru bulmuyorum. Çünkü şiir biraz sezgiyle, biraz bilinçaltıyla, biraz da dilin içinden ve dili aşma çabasından oluşuyor.
Edip Cansever’in “Var mıydık, belki biraz…” sözü gerçekten de kitabın ruhuna yakın bir yerde duruyor benim için. Çünkü insanın dünyadaki varlığı bazen çok güçlü görünse de aslında oldukça kırılgan. “beni gördüğün için var değilim ki / görmezden geldiğinde yok olayım” dizesi de biraz bunu söylüyor. Var olmak, başkasının bakışına teslim edilmiş bir şey değil.
Şiirde benim için en önemli şey ise samimiyet ve sahicilik. Kuramlar, teknikler, estetik anlayışlar elbette önemli ama şiirin içinde gerçek bir yaşantı hissi yoksa okurla bağı eksik kalıyor. Çok sayıda kuram kitabı okudum, hâlâ da okuyorum ama onların bana en büyük katkısı şiire daha dikkatli bir okur olarak yaklaşmayı öğretmeleri oldu sanırım.
RABİA ÇELİK ÇADIRCI KİMDİR?
1982 yılında Urfa’nın Bozova ilçesinde dünyaya gelen Rabia Çelik Çadırcı ilk ve orta öğrenimini aynı ilçede tamamlamış; lise eğitimine Urfa Anadolu Ticaret Meslek Lisesinde devam etmiştir. İlk gençlik yıllarından itibaren şiirle ilgilenen Rabia Çelik Çadırcı Anadolu Üniversitesi İktisat Fakültesinde başladığı yükseköğrenimini edebiyat kariyerine odaklanmak amacıyla yarıda bırakmıştır. O yıllarından itibaren şiir ve kısa öyküler kaleme alan şair/yazar yazdığı öyküleri ilk kez “Gece Saçlı Kırlangıçlar” adlı kitabında bir araya getirerek okuyucunun beğenisine sunmuştur. Bu kitabı takiben “Zehrimar” ve “Kör Bir Harfle Yazıyorum Göğe” adlı iki şiir kitabı yayımlanmış olan Rabia Çelik Çadırcı’nın “Maya” adlı kısa roman / uzun öykü türündeki eseri 2024 yılında Klaros Yayınevi tarafından yayınlanmıştır. Edebi üretimleri Varlık, Şiirden, KE, Eliz Edebiyat, Sincan İstasyonu, Mühür, Sanat ve Hayat, Lacivert Öykü ve Şiir, Sadece Şiir, Yenie ve Caz Kedisi gibi dergilerde yayımlanmış ve yayımlanmaya devam etmektedir. Şiir ve öykülerin yanı sıra Türk Edebiyatının önemli şair ve yazarlarıyla yaptığı söyleşilerle dikkat çeken Rabia Çelik Çadırcı çeşitli yayın organlarında Sanat Editörlüğü de yapmaktadır. “Güneşli Bir Düş” adlı şiir kitabı 2025 yılında Şiirden Yayıncılık aracılığıyla okurla buluşmuştur. Şiirleri Farsça ve İngilizceye çevrilerek yurtdışında yayımlanmıştır. Türkiye Yazarlar Sendikası üyesi olan şair Mersin’de yaşamaktadır. Yer aldığı kitaplar; Şair Kadınlar Şiir Seçkisi “Başka”, Mezopotamya Şiir Antolojisi, Demeterin Bahçesi (Söyleşi)