Duygu Taylan ile 2026 yılı eylül ayında Lando Yayınevi etiketiyle yayımlanan son şiir kitabı ve yaşam üzerine keyifli bir röportaj gerçekleştirdik. Bu röportaj, Sevgili Taylan’ın kitabının adında geçtiği gibi uykularımızın kara kutusunu sorguluyor.
Duygu Taylan uzun yıllardır Bodrum’da yaşayan “Ufukta Bir Ülkesin”, “İçimde Bir Bulut Büyüdü” ve “Misri” adlı üç şiir kitabının şairidir.. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi’nde Uluslararası Ticaret ve Finansman alanında yüksek lisansını tamamlamıştır. Serbest muhasebecidir ve Mali Müşavirlik mesleğini hala Bodrum’da sürdürmektedir. 2019 yılında Asım Bezirci anısına düzenlenen şiir yarışmasında, “Düş Yastığı” adlı şiiriyle ikincilik ödülü almıştır.
EFNAN EZENEL: İlk sorumu kitabın başlığına yönelik sormak istiyorum. Sevgili Taylan, uykumuzu kaçıran duygu ve düşüncelerle dolu şiirleriniz. Peki, uykularımızın kara kutusu nedir ve “Uykuların Kara Kutusu” sizin için hangi duygu ve düşünceleri besliyor?
DUYGU TAYLAN: Kendimizden kaçamadığımız yerdir uykularımız. Karanlık bir ülke de olsa sınırları olmayan, iç içe geçen, sarmal halinde kutulardır belki de uyku içinde uykular. Ya ben uyanıkken uyku halinde olmaktan bahsediyorsam, hafızaya kaydetmekten korktuğumuz, görmemeye çalıştığımız o gerçek trajedilerden, enkazlardan, varoluş sıkıntılarından bahsediyorsam? Öncelikle okurların kendi içlerinde kara kutuyu bulmasını istiyorum. Eğer bu kara kutuyu bulurlarsa ben ölmedim yaşayacağım ve yazmaya devam edeceğim demek geliyor içimden. Kara kutuyu açmaya cesaret göstermek çok önemli bir yüzleşmedir. Şiir de benim için o kutuyu açma cesaretidir. Ama bu kutunun içinden çıkanlar bir itiraftan ziyade, bir dil arayışı aynı zamanda. Yaşadıklarımızla söylediklerimiz arasında çoğu kez bir uçurum var. Şiir belki de o uçurumdaki en büyük kırılganlığın kara kutusunu aramamızı teşvik ediyor. Bu kitap sadece uykularımı kaçıran şeyleri değil, uykuya daldığımda kendimle kaldığım o tekinsiz alanı sorgulamamı da sağladı. Hakikati aradığım ve gölgelerin içinde varlığımla yüzleştiğim, tarifi olmayan onurlu bir alan oldu. Sahi hepimizin uykusunda açılmayı bekleyen ne çok kara kutu var. Karanlıkta yansıyan aynalardan hangi hakikatleri sığdıracağız o kutulara? Söze geldikçe unutulanlar değil, yazılanlar aydınlıkta kalacak.
E. E.:“Su Söyledi” ve “Su Söyledi, Ben Yazdım” başlıklı şiirlerinizde ve kitabınızın girişinde yer alan “Su söyledi, ben en çok buna inandım, kalbim üşümesin, taşmak için çavlamasın…” dizelerinde suya güçlü bir lirik anlam yüklüyorsunuz. Suyun sesini dinlemek ve onu şiirle ifade etmek, dizelerinizde adeta bir yaşam biçimine dönüşüyor. Peki, su sizin yaşamınızda ve şiir evreninizde nasıl bir anlam taşıyor ve kaleminizle nasıl bir bağ kuruyor?
D. T.:Su, benim için yalnızca bir doğa unsuru değil; suyun hafızası var . İnsan dile gelmeden önce de vardı, kendisini anlatmayı öğrenmeden önce de. Suyun sesine belki de her şeye inandığımdan daha fazla inanıyorum. Su kendini tüm sırlarıyla sadece akarak anlatıyor. Oysa insan öyle mi?
“Su söyledi, ben en çok buna inandım, kalbim üşümesin, taşmak için çavlamasın…” derken suyun taşıdığı o çelişkili hâle yaklaşıyorum. Su belleği taşır, hayat verir, üstelik önüne çıkan her şeyi dönüştürür. Bir yanıyla şefkati taşır, bir yanıyla dizginlenemeyen kuvvettir ve dünyayı sırtlanır. İnsanın ruhunu da bu yönüyle suya çok benzetiyorum.
Suyun şiirimdeki varlığı, biraz da kendimi dizginleyemememle ilgili. Duygularımın, düşüncelerimin, sürekli akışkan olduğu, yer değiştirdiği bir iç coğrafyam var. Dönüşerek yol alıyorum. Su da bana varlığımın sonsuz döngüsünü hatırlatıyor. Öyle ki aktıkça değişiyor, ruhum hafifliyor.
Biz unutmayı bir kurtuluş sanıyoruz çoğu zaman, oysa tortusu hep dibe çöküyor, suda olduğu gibi. Bir zaman sonra gerçekler yukarı çıkıyor. İn situ…yani her şey yerli yerinde ve olması gerektiği gibi. Olduğunca diyebileceğim bir varoluş kalıyor günümüze.
Suyu dinlemek, henüz dile gelmemiş sözleri de dinlemek benim için. Onun sesine iç denizlerimde karşılık aramak, belki de dünyanın sesini kendi içimde yeniden duymak… Şiir, sandığımızdan daha çok çavlıyor, işte bu hakikat!
E E.: “Şiirlerinizde tuz, peygamber devesi, etobur öfke, ateş, buz, mavi ladin gibi okurun zihninde ve duygularında farklı çağrışımlar uyandıran doğa unsurları da öne çıkıyor. Bu unsurlar daha çok kişisel yaşantınızdan ve duygularınızdan mı besleniyor, yoksa şiirin kendi iç dünyasında, yazma süreci boyunca kendiliğinden mi şekilleniyor?”
D.T.:Sanırım ikisi birbirinden bütünüyle ayrı değil. İç dünyamla şiir arasında kesin sınırlar olmadığı gibi, şairin doğasında olan duyarlılıkla yazıyorum doğayı. İçimde yaşadıklarım birikirken , şiire ait olduğu andan itibaren bize ait olmaktan çıkıyor.
Tuz, yaranın üzerine düştüğünde acıtır ama aynı zamanda korur, saklar,dönüştürür. Ateş ise hem yakar hem aydınlatır. Buz, suyun donmuş hâlidir; ama şiirde bazen bir duygunun hareket edemez hale gelmesini de çağrıştırabilir. Doğa işte bu zıtlıkları taşıyan eşsiz, yaşayan bir varlık ve içinde sonsuz tezatlar barındırıyor. Bense şiirlerimde bu doğa unsurlarının insan ruhundaki karşılıklarını arıyorum.
Peygamber devesi, yalnızca doğaya ait bir ayrıntı olarak kalmayabiliyor; bakışın, bekleyişin, tekinsizliğin kapısını açabiliyor. Mavi ladin ise rengiyle, duruşuyla, sessizliğiyle başka bir çağrışım alanı yaratabiliyor. Bunları şiirime önceden düşündüğüm anlamlarla yerleştirmiyorum. Şiirime haksızlık etmek istemem, bu imgeler benimle birlikte yaşıyor ve dizelerde anlamlanıyor.
Bazen bir kelimenin peşine düşüp, doğayla bütünleşiyorum. Bazen de uzun süre içimde taşıdığım bir duyguyu bir nesnenin içinde en doğru tabiriyle imha ediyorum. Ben böyle yaşayabiliyor ve hayata tutunuyorum. Yazarak kendimle karşılaşmak belki bu yolcuğun en güzel olanağıdır. Doğa bir süs değil, bir manzara hiç değil, onunla var olup onunla dönüştüğüm, karanlığımı, kırılganlığımı paylaştığım bir yuva benim için.
Şiirde benim için asıl mesele, bir nesneyi anlatmak değil; o nesnenin içinde henüz adını koyamadığım bir gerçekliği, bir varoluşu anlatmak.
E. E.: “Alarga” kelimesinin denizcilikte açık denizde olma, kıyıdan uzakta olma anlamından hareketle bu şiirinizde geçen “insan yanın alargada” dizenizin insanın yaşamla kurduğu mesafeyi nasıl ifade ettiğini anlatabilir misiniz?
D.T.:Denizcilikte alarga, kıyıdan uzakta, açıkta olma hâlini düşündürüyor. İnsan bazen kıyıya ulaşamadığı için değil, kıyının kendisiyle arasında aşılmaz bir mesafe bulunduğu için açıkta kalır.
“İnsan yanın alargada” derken insanın kendisinden uzaklaşmasını, kendisine ve başkalarına temas etmekte zorlanmasını ifade ediyorum. Bir arada yaşarken birbirimize bu kadar uzak düşebilmemiz, çağımızın en acımasız sorunlarından biri. Kalabalıkların ortasında bile insanın kendi sesini duyamadığı zamanlar var.
Alargada olmak, benim için yalnızca kıymetli yalnızlığım değil; aynı zamanda bir sınır. Ne bütünüyle karadayım ne de denizin içinde kaybolduğum bir yer. Bir yere ait olmakla hiçbir yere ait olamamak gibi.
Tabi şu var, insan bazen de kendisini korumak için de kıyıdan uzaklaşır, kendinden uzaklaştığı gibi. Ama her iki durum için de bedel öder, dünyayla ve zamanla kendi iç dünyasıyla da mesafe kurar.
Şiirimde hüküm vermek istemedim ama insan kendisinden ne kadar uzakta yaşayabilir sorusunu sordum.
Benim cevabım ise, insanın o açıklıkta yeniden bir kıyı arama çabasıdır. Kurtuluşu olmasa da kendi yalnızlığıyla yüzleştiği o aralıkta yüzleştiği şeylerin kendi doğası dışında bir şey olmadığıdır.
E. E.: İmgeler sizin şiirlerinizde oldukça zengin. Kitabınızda “kaçık cüce”, “balya balya yalnızlık”, “üvezli yollar”, “haysiyetin teri”, insanlığın teyel yerleri” “öteki dişbudak” gibi kelimelerle yeni çağrışımlar oluşturuyorsunuz, Duyguca bir dil var şiirlerinizde. Kelimelerle duygularınız arasında kurduğunuz bu yeni çağrışımı yaratan bağ hakkında neler söylemek istersiniz?
D.T.:Kelimeler benim için yalnızca derdimi anlatmaya yarayan araçlar olmadı. Zira kelimelerin kendi hafızaları, gölgeleri ve dirençleri var. Sözlükte bir karşılığı var belki ama kelimeler şiirlerde daima bundan çok daha fazlasını anlatıyor. Kelimelerin bildiğimiz anlamlarını yerinden oynatmayı seviyorum, bu bana şiirimde başka kapılar açıyor.
“Balya balya yalnızlık” derken yalnızlığı elle tutulabilir, biriktirilebilir, taşınabilir bir şeye dönüştürmek istiyorum. “Haysiyetin teri” ifadesinde ise haysiyeti yalnızca ahlaki bir kavram olarak değil; bedeli olan, emek isteyen bir değer olarak düşünüyorum.
Bu sözcükler önceden düşünülmüş, üstünde çalışılmış olan birliktelikler olmasa da dil üzerinde çalışmak bana iyi geliyor. Kelimelerin sesini, birbirleriyle kurdukları ilişkiyi, bir araya geldiklerinde açtıkları anlam alanları her şeyden daha çok önemsiyorum. Ama bununla birlikte şiirlerimde omurgayı kaybetmemeye çalışıyorum. Şiirlerde sadece imgelerin ilginç olmasının yetmediği gibi bir bütünlük taşıması gerektiğinin de bilinciyle bir işçi gibi emek veriyorum.
“Duyguca bir dil”den söz etmişsiniz. Bu tanımla ilişkim şu: İnsan kendi iç dünyasının dilini ararken ister istemez kendine ait bir söyleyiş biçimi geliştiriyor. Elimden geldiğince, şiirlerimde yeni bir anlam alanı açmaya çalışıyorum diyebilirim.
Fakat dili dönüştürürken okurla arama mesafe açmak belki de en istemediğim şey. Ben okurun her şeyi ilk okuyuşta çözmesini beklemiyorum ama derdimi anlamasını çok istiyorum. Şiirin bütün kapıları açık olmak zorunda değil belki ama yine de istiyorum. Şiirim, okurlarla da bir hayat bulsun istiyorum.
E. E.: Resim ve müziğin de yaşamınızda yeri olduğunu biliyorum. Resim, müzik ve edebiyatın ortak paydasında bu çok yönlü ilgi alanlarınız yaratım süreçlerinizi nasıl etkiliyor?
D.T.:Sanat dallarını birbirinden kesin çizgilerle ayırmak mümkün değil. Müzik ve edebiyat farklı araçlarla konuşuyor olsa da hepsinin ortak bir meselesi var: Hakikat arayışı..
Ben sinestezim, mesela resme baktığımda müzik duyuyorum. Şiirde ise derin bir sessizlikle renklere bürünüyorum. Söylenenlerden ziyade söylenmeyenler, o eserdeki açıklık benim dikkatimi daha çok çekiyor. Kimyamı şaşırtıyor, anlamlar nefes alacak yer arıyor ve olağandan fazla heyecanlandırıyor beni. Şiir imgelerle yazılırken şarkı sözleri simgelerle, bir matematikle bir öyküyle yazılıyor. Türler arasında kaybolmak çok mutlu olduğum bir alan.
Herkesin bir gün kendi şarkısını söylemesini diliyorum.
Benim yaratım sürecimde bazen bir görüntü sese, bir ses dizeye, bir dize bir müziğe dönüşüyor. Ben ayırt etmeden ve nereye gideceğimi bilmeden sadece su gibi akıyorum.
E.E.: Farklı disiplinlerden bahsetmişken şiir kitaplarınızın yanı sıra edebiyat ve müziği birleştirdiğiniz çalışmalarınız da mevcut. Çeşitli albümlerde söz yazarlığı yaptığınız projelere sahipsiniz. Bu ortak üretim alanında üretmek sizin ruhunuzda nasıl karşılık buluyor?
D.T:Şiirle şarkı sözü arasında akrabalık olsa da onları aynı şey olarak hiç göremedim, şiir kendi sessizliğinde kalmayı tercih edebilir ancak şarkı sese, ritme, besteye ve sonunda dinleyicinin belleğine açılır. Birinde kelime sizi uzun bir yolculuğa çıkarırken diğerinde müziğin taşıyıcılığı devreye girer. Şarkı sözünün gerçekten bir matematiği vardır. Bunu abartmıyorum; hece, vurgu, nefes, tekrarlar melodiyi canlı tutar, şiirleri sınırlandırmak mümkün değil. Sağdan sola okunduğu gibi yukarıdan aşağı, çapraz ve farklı şekillerde de okunabilir.
Ben yazdıklarımı paylaşmayı seviyorum, bu şiirlerim için de yazdığım şarkı sözleri için de geçerli.
Ama müzik bir ortak üretim alanı. Yazdığım sözlerin benden ayrılıp başka bir bedende, başka bir seste yaşamaya başlaması çok kıymetli ve heyecan verici.
Şiirlerim de ise bir kelimenin etrafında bazen uzun bir sessizlik bırakmak isterim. Şarkıda ise kelimelerin melodiyle çoğalmasına tanıklık ederim. Her iki alan da bana şunu öğretti, dil sınırlanamaz kendi varlığıyla akmaya devam eder.
Benim için bu uğraşların belki de en temel noktası kendimden yola çıkarak başkalarına ulaşabilmek.
E.E.: Çağın dijitalleştiği ve dünyanın kabuk değiştirdiği bir dönemdeyiz. Dolayısıyla toplumlar da bu değişimden etkileniyor. Sanatın iyileştirici gücüne inanıyor musunuz?
D.T.:Sanatın iyileştirici gücüne inanıyorum ama bu acının ortadan kalkması anlamına gelmiyor. Çoğu zaman yara da kapanmıyor, onunla yaşamayı öğreniyoruz. Sanatın yaptığı şey de bu yaralardan kurtarmaktan ziyade, o yaraya bakabilmemiz için bir dil vermesidir.
İnsan anlaşılmak istiyor, bu olmadığında yalnızlaşıyor. Kendi varlığını adlandıramadığında, bu yaşadığının sadece kendisine ait bir karanlık olduğu yanılsamasına düşebiliyor. Oysa bir sanat eserinde kendine benzeyen bir iz bulduğunda başka birinin de aynı uçurumda durduğunu fark edince dünyası değişiyor, belki bir kelebek gibi dönüşüme uğruyor. Kendi sessizliğinden çıkıyor.
Dijital çağ, bize çok ses, daha çok gürültü ve kirli görüntü sunuyor. Fakat seslerin çoğalması, birbirimizi daha iyi duyduğumuz anlamına gelmiyor. Biraz durup bakmak gerekiyor, yavaşlamalıyız da aynı zamanda. Sanat işte tam da burada insana yeniden durmayı, daha dikkatli bakmayı öğretebilir. Bir şiirin önünde durmak, bir müziği gerçekten dinlemek, bir resmin karşısında sessiz kalmak… Bunlar hızın dayattığı alışkanlıklara karşı küçük ama anlamlı dirençlerdir.
Yine de sanat tüm toplumsal yaraların ilacı diyemem, çünkü sanat tek başına adaletsizliği ortadan kaldırmaz, yoksulluğu, yoksunluğu bitirmez ancak duyarlılığı besleyebilir, bir başkasının acısını görmemizi sağlar ve vicdanın körelmesini azaltır.