El Cezeri’nin anısına
Matris Şiir projesi, evlere tıkıldığımız, pandemi, salgın, virüs korkularıyla birbirimizden uzak düştüğümüz günlerde doğdu. Elbette ilhamımızı evlerimizde hapis kaldığımız bu salgın, virüs günlerinden aldık. Kollektif şiire geçiş için yeni bir deney sunan bu proje yerli yabancı, yaşayan, yaşamayan 10×5 =50 şairimizi bir araya getiriyor. Bunlardan 10 tanesi ise çeşitli ülkelerden yabancı şairler. Beş sütundan oluşan matrisin her sütunu zincirleme şiir anlayışıyla, genelde üç satırı geçmeyecak şiirlerden bir araya geldi. Açık Şiir’in yeni projesi Matris şiirin ilk denemesi olan bu çalışma, bundan sonra da yeni matris şiirlerle devam edecek. Hepimizi heyecanlandıran bu proje pek çok yeniliği ve deneyimi içinde barındırıyor. Bize tanıdık gelen eski alışkanlıklardan sıyrılıp -eskiyi de unutmayarak- kınımızdan, elbiselerimizden sıyrılıp yeni bir çıplaklığa matematiğin formundan, olanaklarından yola çıkarak, şiir sanatına, şiire, şairlere, çevremize yeniden, yeni bir pencereden bakmayı deniyoruz. Matris, hepimizin lise ve üniversite yıllarında matematikte karşılaştığımız, özelliklerinden yararlanarak bazı kolay çözümlere ve sonuçlara ulaştığımız evrensel ve bilimsel bir matematik işlemi olsa da bunu burada şiirin hizmetine sunmak bizim için yepyeni bir deneyim olmuştur.
Bu matrisde her sütunda farklı kuşaklar temsil edildi. Birinci sütünda yer alan 10 şair üzerinden matrisin motor gücünü yani momentumunu oluşturan bir itici güç oluşturuldu.Bu sütunda yer alan on şair (Gökçenur Ç., Neslihan Yalman, İsmail Cem Doğru, Erkan Karakiraz, Çağla Meknuze,Erkut Tokman, Mustafa Dursun,Altay Ömer Erdoğan, Neda Olsoy, Emre Şahinler) kendi satırlarındaki 4 sütunda yer alan isimleri kendi empatilerinden yola çıkarak bağımsız olarak belirlediler. Böylece her sütunda ister istemez, doğaçlama her biri 10 bölümden oluşan 10 şairin yazdığı 5 adet zincir şiir oluşturdular. Birinci sütundaki 10 bölümlük ilk sütun şiiri sıra yöntemiyle bir önceki yazılanlardan esinle oluşturdular. Her sütun için bir kuşak seçildi: Birinci sütunda 50 yaş ve altı genç kuşak şairleri de içeren yaşayan şairlerden bir seçim yapılmıştır. İkinci sütunda 60 yaş üstü yaşayan şair kuşağından isimleri birinci sütündaki şairler belirledi: (Hüseyin Ferhad, Muzaffer Kale, Engin Turgut, Mehmet Mümtaz Tuzcu,Leyla Şahin,Veysel Çolak,Sadık Yaşar, Tahir Abacı,Türkan İldeniz, Hüseyin Peker). Üçüncü sütundaki şairleri de yaşamayan usta şairlerden seçtiler: (Ülkü Tamer , Nilgün Marmara,Ece Ayhan, Behçet Necatigil, Enver Ercan, Ahmet Erhan, Metin Eloğlu, Ergin Günçe, Sennur Sezer, Melih Cevdet Anday). Şairler ve yakın çevreleri pandemi dönemi, fiziksel, psikolojik, ekonomik vb. zorluklarla birbirinden ayrı düşmüşken duygusal, sanatsal, yazınsal, eytişimsel olarak yepyeni yakınlıklar kurdular: Bunu en güzel temsil eden sütunlardan biririn de 4. Sütun olduğunu düşünüyorum: Aile içi , yakın çevre ve sokağa yönelen bu sütun Açık Şiir’in de ruhuna çok uygun olarak aramıza abilerimiz, eşlerimiz, çocuklarımız, yakın arkadaşlarımız, sevgililerimiz, kardeşlerimiz vb. katıldı, daha da güzeli halktan insanlar katıldı: Bakkal Ethem Bey,Manav Ahmet Bey gibi. Bu insanların hiçbiri daha önce şiir yazmamıştı ya da yazmıştı da kamuoyuyla paylaşmamıştı. Böylece bütün katılımcılar yeni sosyal, toplumsal, duygusal ve düşünsel farkındalıklarla, farklı duyarlılıkları Matris şiirin içinden yeniden yorumladılar. Bu yorumlardan belki de en önemlisi yatay ve dikey düzlemde kuşaklararası kurulan diyologtur. Bu diyalog yepyeni kollektif bir yazım deneyimine dönüşmüştür. Zincir şiir anlayışı, çok daha geniş bir düzleme yayılarak, daha önce yapılanların aksine dikey düzlemden yatay düzleme de taşınmıştır. Aynı zamanda başka bir bakımla Editorlerin kişisel tercihlerinden, öznelliğinden uzakta katılanların özgür seçimlerine bırakılan nesnel bir düzleme kaydırılmıştır. Bu yatay ve dikey okumalarda daha önce hiç biraraya gelmemiş şairler, fiktif olarak da olsa (1. Sütun hariç) kurgusal bir zincirin yatayda ve dikeyde parçası hatta paydası olmuşlardır. İkinci, üçüncü,dördüncü ve beşinci sütunda bu yazım yöntemindeki birbirinden ayrıksı birleştirilen her bölümün bütünleşmesi yapısal olarak post-modern ve dadaist yöntemleri doğal olarak çağrıştırmaktadır; içerik de ise bu akımlarda olduğu gibi absürd, anlamsız ya da deneysel izleri tesadüfi olarak taşımıyarak süpriz bir şekilde doğal bir akışla anlamlı bir bütünleşmeyi kendi içinde yakalamıştır. Bunun tam tersi de olabilirdi kuşkusuz ve ileride olacaktır da. Bu projenin yerel ayağını temsil eden dört sütun dışında elbette dışarı açılan evrensel bir kanalı da olmalıydı: Bunu da 5. Sütun temsil etmektedir: Yine ilk sütündaki 10 şairin belirlediği çeşitli yabancı ülkelerden 10 yabancı şair bu projeye dahil oldular. Yasuhiro Yotsumoto (Japan/Japonya); Heike Fiedler & Marie Schwab (Germany/Almanya); Domenico Brancale (İtaly/İtalya) ;Dimitris Petrou-(Greece/Yunanistan) Yonatan Kunda (İsrael/İsrail);Khal Torabully (France-Maritius/Fransa-Maritus);Constantin Severin (Romania/Romanya); Andrew Singer (USA/ABD) ; Delilah Gutman(Italy-Spain/İtalya-İspanya; Sonnet Mondal (India/Hindistan) Avrupa kıtası ve Ortadoğu dışında Amerika’dan Japonya’ya kadar renkli bir mozaik oluşturdular. Şiirler şairlerin kendi orjinal dilleri dışında türkçeye de çevrildiler, bazıları da ingilizce olarak da yer aldılar. Birinci sütunda yer alan şairler aynı zamanda bu şairlerin şiirlerini Türkçeye çevirerek, çevirmenlik deneyimlerini de matris şiire yansıtmışlardır.
Böylece çok fonksiyonlu ve çok boyutlu kartezyen bir matris şiiri hep beraber burada oluşturmuş oluyoruz. Bu projeye katılan bütün dostlarımıza teşekkür ediyoruz.
Erkut Tokman
