Koray Feyiz
GENEL BAKIŞ
Hümanist bir perspektiften bakıldığında anlaşılacaktır ki edebî teori; dilbilim, psikiyatri, göstergebilim, yapısalcılık, post-yapısalcılık ve sol görüş gibi benzeri politik düşüncelerden ödünç alınan unsurların kaotik bir birleşimi olarak görülmektedir. Edebî teorinin değişen boyutları söz konusu olduğunda ise aşağıda belirtilen şekilde açıklanmakta olan görevlerini ve işlevlerini yapacak ölçüde gücü olmadığı, güçsüz yönlerinden acı çekmekte olduğu görülecektir:
1. Edebiyatın önemli yönleri (duyarlılık, cömert zevkler, geniş deneyimler) spekülatif model oluşturma eğilimi tarafından ortadan kaldırılmıştır. 2. Eleştirmenler, aldıkları disiplinlerde doğru eğitime sahip değildirler: kanıt bağlamdan çıkarılmış ve/veya yanlış anlaşılmıştır. 3. Çoğunlukla mantıksal değildir, edebî teori kanıtlamak için neyi kanıt olarak kullanır? 4. Edebî teorinin pek çok unsuru, ana disiplinleri tarafından artık kabul görmemektedir. 5. Edebî teori, soyutlamanın en uzak kenarına doğru itilmiştir ve anlam, referans ve örnekten kurtulmuştur. 6. Bölünebilir ve kıvrılmış bir nesir, değerlendirmeyi zorlaştırır; belki de bilerek edebî teori bunu yapar. 7. Edebî teori, yeni açılmış üniversitelerde sağlam bir şekilde yerleşiyor olmasına rağmen eleştirmenler, yazarlar, şairler tarafından ciddî dergilerde aktarılan ve yaygın bir şekilde alıntılanan bu düşüncelerin ışığında, aslında incelenmemiş siyasal düşünce standartlarına yerel bir para birimi de getiriyor. Özellikle konu ile ilgili çeşitli yaklaşımlar var. 8. Psikiyatrik yöntemler, mevcut olmayan bilinçsizliği ve işe yaramayan bir tedaviyi destekleyen kanıt olarak çağırır. 9. Yapısalcılık, basit indirgeyicidir ve tamamen antropolojiktir. Daha büyük bulgularla çelişmektedir, yorumsamacıdır ve biyolojiktir. 10. Siyasal renkler, dilin her yönüne girer ancak sanatta toptan siyasal baskının var olduğuna ilişkin pek az kanıt vardır ve bunun özellikle heteroglossia, metafor teorisi ve teorisyenlerin kariyerlerinin olmadığını iddia etmenin birçok nedeni bulunmaktadır. 11. Post-yapısalcılık, kendi kendini çürütüyor. Dil, aslında nasıl işlediği konusunda hiçbir açıklamada bulunmaz ve kasıtlı olarak cahil görünmek ister.
GİRİŞ
Günümüzdeki edebî teori, yüzyıllar boyunca Avrupa düşüncesinin altında yatan konuların mantıksal devamı olmuştur. En temel olan insan doğasındaki duygusal ve rasyonel boşalmadır. Galileo ve Descartes, belirleyici olarak Batı’ya yönelmeyi işaret ediyor ancak bölünme eski bir tartışmadır. Akademiye karşı sofistanlar, hukukçuluk, taoizm, tasavvuf-şeriat ve benzeri. Şiir doğal olarak içgüdüsel, yaratıcı ve duygusal tarafı savunuyor. Müzikle paylaşımda bulunuyor ve bazılarına ise olağanüstü yaratıcı sanat olmanın ayrıcalığını çiziyor. Augustus şiirinin ardında bile daha iyi yazarların temaları ve yaşamlarında yaşın nezaketiyle ilgili hoşnutsuzluk güçlü bir akım olarak mevcuttu; bu bastırılmış enerji, romantizm ve daha sonra çeşitli anlayışlar da sustu: modernizm de suslarına çekildi ve postmodernizm… Hepsi aşırı rasyonelleşmeye karşı protesto gösterileri düzenliyor şimdi. Romantikler, geçmişten yalıtılmış bir şekilde vahşi manzara, uyuşturucuların halüsinasyonları gibi yeni alanlar aramaya başladı. Sembolistler, alışılmadık zihin durumlarını akıcı ve çoğunlukla müzikal bir zahmet içinde dile getirdi. Şiirleri birkaç çarpıcı resimle birleştiren imgeler oluşturan fütüristler, çarpıcı biçimde ikonoklastikti. Dadaistler ve sürrealistler, mantıksızları zenginleştirdi. Modernistler, kendilerini geleneksel çoğunluk üzerinde üstünlüğünü entelektüelleştiren özel bir kasta (akademik alandan devraldıklarından beri) çevirdi.
Yeni eleştirmenler, bir şiirin ne kadar karmaşık bir biçimde çalıştığına odaklandı ve daha geniş bağlam hakkında söylenen şey konusunda büyük oranda ilgisizdi. Postmodernistler daha da geri çekildi ve şiirlerin (hatta belki de gerçeğin kendisinin) yalnızca sözcüklerin kendisinde olduğunu iddia ettiler.
Bu aşırı görüşlere inanmak zordur ancak popülerlik avantgardların arzusu değildir. Belki de dilbilim, antropoloji, Marksist iktisat, psikoanaliz ve kıtasal felsefe alıntılanırsa herhangi bir resmi ya da pratik yolla daha az uygulanır olabilmiştir ancak anlaşılamamıştır. Asıl amaç matematik, bilim ve ticarî dünyayı uzak tutmak olmuştur. Edebiyat teorisi doğru değilse o zaman gerçek olmalı ve dilin modasını değiştirerek çalışmaların daha sistematik, kural tabanlı olarak ortaya çıkmasını sağlamalıdır. Coleridge’in Alman metafiziği üzerine kafası kararsa ve sembolistler çok bulutsuz bazı teorileri benimsemiş olsaydı hiç kimse bu fikirlerin zengin bir şiirde oynadığı rolü şüpheye düşüremezdi.
Dil yapısı, dünyaya bakış açımızı herhangi bir basit ikili biçimde kısıtlamaz. Bir bilgisayarın donanımı metin, grafik veya sesin tam olarak ne olacağını önceden belirler. Aslında dünya, dört bin dili çeşitli gramerler ve kelime dağarcığı ile ifade etmekle birlikte kendisini öyle farklı bir şekilde parçalamıyor ki çeviri de imkânsız sonra. Edebiyat çalışmalarını daha sistematik ve kural tabanlı hâle getirmenin ikinci eğilimi, doğal olarak bilimin örnek ve saygınlığını izledi. Edebiyat, akademik bir konu hâline geldiğinde bilgi vermek için bir bilgi birimi ve bu bilgiyi dağıtmak için pratik becerilere duyulan ihtiyaç ortaya çıktı. Uzmanlaşmış tıp ve tanımlayıcı bilimlerde çok yoğun terminoloji geldi ve sırasıyla edebi çalışma, Rönesans söylemiyle uyuşan bir kelime geliştirdi fakat bir fark vardı. Bilimlerde terminoloji yakından izlenirken yazarlarına rahatsız olan kâğıtlar dönerse de edebî araştırmalarda çok daha yaratıcı bir tutum hâkimdir. Terimler suretiyle sanki bir makale içinde değişen ve bazen de tamamen keyfî bir şekilde tanımlanmamış olan terimler kullanılmak için anormal değildir. Kelimeler gerçek şeyleri ifade ediyor mu? Nihayetinde bu tür sorular ontolojiktir ve felsefeyi talepkâr düşüncelerini bulmaya çağırır ancak konu toplumsal davranış kurallarına uyabilir.
Dilbilimde çok şey betimleyici ancak Chomskians özellikle çocukların dili nasıl edindiklerini açıklayan kurallar oluşturmaya çalıştı ve yetişkinler içgüdüsel olarak alternatif cümleleri modelledi. Derin zihinsel süreçlerin yüzey tesisimizin altında olduğu düşünülmektedir. Ne yazık ki muazzam miktarda çalışma olmasına rağmen derin dilbilgisi, rakip okullara ve yaklaşımlara bölünmüştür. Bu nedenle bir anlam teorisi, şu an böyle araçlarla oluşturulamaz.
Ancak ortaya çıkan sorular önemlidir: bu kurallar nelerdir ve bunlar ne anlamda mevcuttur? Beyne, doğuştan ön hazırlıklara ya da kullanıma göre değişen kültürel alışkanlıklara bağlı mısınız? Tarihçiler, eğilimler ve hareketler hakkında sakin ya da yatıştırıcı tutum içinde konuşur. Edebiyat, derin sosyal yapıların yüzey ifadesi olarak görülmeye başlanmıştır. Jung, etrafında insanın içgüdüsel ve entelektüel doğasının bir arketip oluşturduğunu öngörüyordu. Northrop Frye, edebî türleri insanoğlunun ilkel olarak efsanevi doğasının ürünü olarak sınıflandırdı ve Lévi-Strauss ilkel toplumlarda, belki de tüm toplumlarda akrabalık ve evlilik altındaki ikili kodları keşfetti. Çok fazlasıyla abartılı ve bazıları açıkça yanlış ama post-yapısalcı karşı reaksiyon, sadece kendileri anılan zayıf sistemlere dili indirgedi.
Sözcükler daha çok sözcük üretti ve sonuç yorumu yoktu. Dilin kendisi dış referansla herhangi bir değerlendirmeyi reddettiğinden, insanın irrasyonel ve eğlenceli doğasının böylesine çarpıcı bir şekilde eski haline döndürülmesine ilişkin hiçbir kanıt sağlanamamıştır. Şartlı konulara izin verilirse o zaman psikoanaliz standa çağrılabilir veya varoluşçu düşüncenin zengin bir gövdesi olabilir. Her ikisinin de nedeni duyguların ardında bulunduğunu, tüm nitelikleri bizden gizlenmiş olan varlık olarak dürtü üzerinde hareket ettiğimizi göstermekle birlikte daha sonra eylemlerimizi yüksek sesli gerekçelerle mantıklı hâle getirebilmemizdir.
Esasen içgüdüsel hareket etmek, otantik davranmaktır; cesurca ahlakî reçetelerin veya kılavuz ilkelerinin bulunmadığını kabul etmektir. Şüphesiz kanla lekelenmiş yüzyıl bize insanın gerçek doğasını gösterdi ve edebiyatın daha yetenekli olmak için ya da daha yüce amaçları denemekle değil, kelimeleri büyüleyerek ve hakikatle yüz yüze görüşmek zorunda kaldığımız için değer taşımadığı anlaşıldı.
Ancak birçok şey saptırılabilir. Dil öz referansın hermetik bir sistemi değil, gerçeklik tarafından kısıtlanan ve insan ihtiyaçlarına hizmet eden bir şeydir. Genelde düşüncesiz ve şaşkın yollarla hareket ederiz ancak Freud’un şuursuzluğu yoktur. Lacan’ın bilinçaltının bir dil gibi yapılandırıldığı ya da doğal hâlinin sadece kısmen üst bilgi tarafından egemen olduğu libidal bir fantezi olduğu görüşünde daha az kanıt bulunmaktadır. Psikologlar ve dilbilimciler, bu görüşlerden çok hoşnut değildirler ve onlara katılan popülerlikten hoşlanmazlar. Tabii ki bilinçsiz bir günah keçisi ve muazzam bir terapi, endüstrisinin Tanrı’sıdır ancak bu düşünce indirgeyici ve önemsiz bir mittir.
Freudcu analiz, ciddî zihinsel hastalıklarla mücadele etmez ve küçük zihinsel disfonksiyonun hafifletilmesinde farklı anlayışa sahip sayısız insandan daha iyidir. Psikanaliz gibi Freud’un kendi paranoyak doğasını yansıtır. Bu arada Foucault’un burjuvaziye daha sonra yaptığı saldırılar, aslında kendini savunma amaçlıdır.
Dil, makam taşır ancak devlet baskısı ile uğraşmaz. Gerçekten filozoflar post-structuralists olmayacaklar ya da hiçbiri mesleklerine ihanet etmeyecek kıtasal filozofların bile bağlam içinde görülmesi gerekir. Hegel, Kant’a ve ‘aydınlanma’ya karşı kapsamlı bir tepki koymuştur. Kierkegaarde ve Nietzsche, kendi toplumlarının barındırabileceği tutkulu tabiatlara sahiptir. Husserl, çarpıcı derecede özgün bir düşünür ama öğrencisi Heidegger’in aksine çok daha öngörülebilir bir yönde ilerledi. Ancak Heidegger, tüm zamanlarda post-yapısalcı felsefenin en önde gelen düşünürlerinden biri olarak gösterilmiştir.
Entelektüel sistemler, sosyal açıdan farklı değildir: algılanan ihtiyaçlara yanıt olarak ortaya çıkar ve zamanlarının karakterini, çatışmalarını alırlar. Onları bu bağlamdan ayıklayın, onları diğer konularda ve diğer disiplinlere uygulayın, o zaman aciliyetleri kaybolur. Orta Çağ’ın bilimsel araştırmalarında çok katkı sağlamış olan Aristo gibi olurlar: okunması gereken ama anlaşılamayan bir makale…
Bu, onların önemini azaltıyor mu? Örneğin dilbilim, anlam teorileri ya da edebî estetik ile çok az yardımcı olsalar da disiplini ihmal etmemeli ve filozof taşı için başka yerlere bakmamalı mıyız? Dilin nasıl geliştirildiğini, hangi mekanizmaların, fizyoloji ve beyin felcinin bu hizmet için kullanıldığını, bu mekanizmaların yeni dillerin oluşturulmasında ve öğrenilmesinde nasıl yardımcı olabileceğini merak etmek doğaldır.
Dilbilim, anlayış yapıları sağlar ve biçembilim yoluyla disiplin, bireysel şiirlerin detaylarını taşımak için güçlü bir mercek getirir. Dilbilim, yapamadığı ve yapmaya kalkışmadığı şiir yazıları için tarifler sunar. Hem değerlendirme hem de her şeyden önce son derece gelişmiş bir edebî duyarlılık gerektirir. Sanat, yapı elemanları dışında daha büyük bir şeydir. Ritim, ton, görüntü ve benzeri geniş genellemelerde toprağa dökülmemize yardımcı olur. Çünkü estetik bir başarıya imza atan akıllı inceliktir. Kapsamlı analiz, son bir cevap vermiyor. Şiir, çeşitli prosedürlerin ortaya çıkmış bir özelliği olabilir. Belli temalar, stiller ve çalışma yöntemleri istenilen sonuca ulaşma ihtimalinin daha yüksek olduğu hâlde şiirleri çok yönlü nesirlerden ayıran madde hiç kesin değildir.
YENİ FELSEFE
Öğrenmenin zor olması gerekiyor ve akademisyenler konularını popüler hâle getirmekten hoşlanmıyor. Belli ki yazılı, açıklayıcı, ilgi çekici bir şekilde küçük bir avantaj var ve risk altına alınması gereken iyi bir anlaşma, rakiplerin saldırıları, diğer disiplinlerden hazır değerlendirme yapılması, bunlar arasında önemli olan tedaviye ihtiyaç duyan şaşkınlık! Günümüzdeki bilginin kapsamı ve görev süresi üzerindeki baskılar göz önüne alındığında her çalışma, ortak okuyucuya duyarsız olarak kuşkusuz mayın tarlaları üzerinde ilerlemektedir. Fakat her zamanki gri dile, saçları ayıran ve sonsuz niteliğe, mevcut teori ile tamamen yeni bir güçlük kat kat edilmiştir. Özet, analiz veya anlaşmayı yenmek için gerçekten yazılmış mıdır? Evet, insanın kendi tasarlama kuralları içinde mevcut anlayışı sürdürmek için yazılmıştır. Tüm meslekler, çeşitli soruları dışarıda tutmak için kendi jargonlarını ve kendi savunma terminolojilerini oluşturmuşlardır. Edebî teori amaçlamaktadır ki bir üst dil, pratik örneklere veya diğer yetkililere imkânsız gelebilecek herhangi zahmetli bir başvuru verecek değildir ve eğer öyleyse sanatları korumaktan çok teorinin konumunu koruyamamasına yardımcı oluyor. Beşerî bilimin Orta Çağ köprüsü, yeni felsefeyle parçalandı ve edebiyat ticarî çıkarlar tarafından ortadan kaldırıldığından beridir de hayatın en büyük görüntüsünde duvar çiçekleri gibi oynamaya başladı. Yavaş yavaş 18. yüzyılda edebiyatı felsefeye teslim eden hakikat, bu iddiasından vazgeçti. Daha sonra da insan, sevgisinin yaratıcı rekreasyonlarını yapmak için mütevazı iddialarını bir yana bıraktı.
Modern şiir, insan kalbinin gündelik zaferleri ve sıkıntılarıyla ilgilenmez. Çağdaş şiirin ruh hâli (iyi olan küçük ve çok iyi) sessizdir, gizemli ve kendi kendine poz verir. Genellikle performans şiirini bir kenara bırakan mevcut edebî teori, düz halkın büyük çoğunluğunu hayat boyunca taşıyan ezici duygulara, ortak alanlara yalnızca ironik ve taklit ederek yaklaşmalarına izin verdi. Ayrıca gerçek şiirler için ritimlere ve zorlayıcı imgelemlere, popüler meselelere ciddî bir şekilde muamele edilmesi de pek mümkün olmuyor.
POSTMODERNİST YANIT: ÜÇÜNCÜ DÜNYA
Kuramın eksikliklerinin yalnızca postmodernistler çok fazla farkındadır. Bu nedenle strateji oluşturmak önemlidir çünkü strateji gizlenemeyen şeyleri vurgulamaktır. Bilim, politika ve ticarî düzenlilik, delil ve uygulanabilirliği arıyor mu? Bu soruyu yanıtlamak güç değildir. Postmodernizm karşıtlığı savunacak ve kendi çelişkilerini ortaya koyacak, ilgili meslek alanlarından hiç kimsenin ciddiye almadığı bu görüşlere kararlılıkla bakacak. Şiir, bir zamanlar tek bir ifade içine çok sayıda düşünce, duygu ve gözlem getiren konuların çözümünü vurgulamış mıydı? O zaman şiir hile yaparak, yeni analizlerimizin ortaya çıkardığı alternatif anlamları aşarak ve bastırarak bir çözüm arayışı içine giriyor. Teorilerinin bazıları desteklenmiyor gibi görünüyor mu? Eh, bilim bir mit için bazı pratik yararlar sağlayan ve kendi kendini kapatan prosedürler dizisidir. Yoksullar, elli yıl öncesinden daha iyi durumda mı? Zenginler ve yoksullar arasındaki uçurum arttı ve hâlâ ‘üçüncü bir dünya’ var ve oldukça dar, endişeli, negatif görünüyorsa bu dünyayı politik retoriğin ve kaygan reklam görüntülerinin ötesinde düşünmek gerekecektir.
GEREKÇE
Çağdaş şiirin daha tinsel örneklerinden bazıları halkla ne yapacak ya da eski araştırmacılar, jargon sahibi eleştirmenler, sıralı olmayan makalelerle mi karşılaştı? Belki de postmodernizmin kaçınılmaz olduğunu artık kabul etmek gerekiyor. Modernistler bireyi, zorluklarını, ikonoklastı savunuyor ve modern şiir hâlâ lise ve üniversitede öğretiliyor. Postmodernizm nedir; doğal bir ilerleme, saçma sapan bir argüman mıdır? Modern edebiyat, kendisine ciddî bir üniversite disiplini gibi bir çalışma ortamı sağlamak için zor bir zaman geçirdi ve bu yüzden çok iyi savunulan, az korumalı bir kanon inşa etti. Hiçbir faydacı amacı yoktur (gerçekten de el yazmalarının öğretilebileceği fikri alt üst edilmiştir) ve kaçınılmaz olan 1960’lı yıllardan itibaren dikkati çeken her şeyin söyleniyor olmasıdır. Çünkü yeni bir kitap yelpazesi veya onlar hakkında konuşmanın yeni yollarının bulunması gerekiyordu. Postmodernizm, çağdaş dünyayla çok daha fazla aralıksız mı? Televizyona, reklamlara, hatta internete bakın… Gösterilen reklam panoları, derinlik ve maddenin görüntüleri değil; canlı, güncel ve çekici görüntüler. Postmodernizm, zaten verilen bir şeyi dağıtmaktır.
Eleştirmenleri düşünün. Bilgi, zevk ve otoriteyle konuşuyorlar mı? Konuşmuyorlar ama biz öyle umuyoruz. Üniversitede konuya uygun bir ders alıyorlar ve kendilerini bir kurula bağlayıp bir ya da iki kitap yazıyorlar; anlık görüşlerin yorumunu ve değerlendirilmesini yapmak için bir galeri direktörlüğü ya da gazete sütunuyla olaya giriyorlar. Bu bağlamda en azından gözden geçirilmekte olanı öğrenene kadar görüşlerini kabul ederiz veya özellikle dehşet verici bazı yazıların onaylanmasını bekleriz. Ardından para düşer.
Biliyoruz ki incelemeler, değerlendirmek ya da en iyi yolu göstermek için değildir. Onlar, akılsız bir topluma ‘giriş’lerini ödeyebilecekleri edebî bir sohbetle güvensiz ve zorla bastırılan bir orta sınıf sunacaklardır. Dünyanın edebî üretimi muazzam ve şaşırtıcıdır. Ancak medya dünyasının tek dilli fraksiyonu olarak hareket etmek için yalnızca bir sermayeye ihtiyaç vardır. Şaşkın olmamalıyız. Hepimizin üyelik rozetlerine ihtiyacımız var ve unutulmamalıdır ki modern hayatın her köşesinde kopya var. Siyaset gittikçe sahne tarafından yönetiliyor ve kimse kamusal hayatta, yüksek finansta, büyük şirketlerde, akademik çevrelerde, sayanlar ve sayılanlar arasında doğru izlenim vermeden üst düzey bir konuma gelmiyor. Hırs ve görkemli olma, doğuştan gelen bu avantaj hissi çok önemlidir. Dürüstlük, duyarlılık ve orantı duygusunu düşüren bir dünyada büyük taburlardan kırılgan bir bağımsızlığı sürdürmesini beklemenin ahlak dışı olması gerekir mi?
ALTERNATİFLER: ESTETİK
Ancak gerçek başka bir şeydir… Postmodernistler, genellikle kıtasal bir anlamda bir entelijansiya (aydınlar topluluğu) oluşturmazlar. Fakat diğer bir şekilde kendileri gibi doğru düşünen ve etkili partilerle ilişkili olarak dağılımlı bir grup oluşturmuşlardır. Protestolar ve entelektüel gerçeğe olan iddiaları ne olursa olsun postmodernistler, önceden paketlenmiş bir tüketici topluluğunun parçasıdırlar ve onayladıkları, yazdıkları, tanıttıkları şiir genellikle standartlaştırılır. Bireysellik kesinlikle değerlidir ancak yalnızca dar ve büyük ölçüde incelenmemiş uygulama kodunu kullandığı için önemlidir. Bedava şiir, hâkim Ortodoksluktur ve sonuçları ne özgür ne de şiir olabilir. Modernistler, özgürce alıntı yaparlar ancak genellikle daha erken yaştaki şiirler değildir bunlar. Çok amatör bir şiir periyodunun sayfalarının dışında, şiir özünde kendini ifade eder. İyi yazının işareti devlete bu işareti göstermek için değil, yalnızca yetenektir gibi sözleri bulmayı beklemiyoruz.
Estetik bir başlangıç hikâyesi ile harcanan bir akşam, bu sözlerin bizi şiirden uzak tutmadığını gösterecektir. Ancak önde gelen süreli yayınlarda görünenlerin çoğunun daha keskin ifadelerle ifade edildiği hâlde uygun edebiyatın benzer bir cehaletini ortaya koymaktadır. Belki de dil felsefesi çok kuru ve tekniktir. Evde tartışılan birkaç teori profesyonellerin ilgisini çekmeyecektir. Ancak estetiğin toptan ihmal edilmesi, eğitim sisteminde bir şeylerin çok yanlış olduğunu ya da daha sağlam görüşlerin bastırıldığını göstermektedir. Kuşkusuz yanıt ilkelerdir: bir şiiri daha geniş konulara yönlendirmeden önce teşekkür etmeliyiz. Yargı ve deneyim de şiirde yer almaktadır. Hiçbir şiirin kendinden bağımsız olarak tamamen özerk olması, iç dinamizmi, duygusal ifadesi ve estetik önemi yoktur. Ancak estetik, yanıtlarımızın temelini çiziyor ve belirli bir şiiri neden sevdiğimizi veya beğenmediğimizi gösteriyor. Bizi yalnızca şıklık veya sahtekârlardan koruyup diğer dönem ve kültürlerin çalışma kapılarını açar genel sorular sorarak: sanat veya güzellik nedir, estetik mesafe ne demektir, duygusal içerik ne anlamda müzik veya resme giriyor, estetik de neden çeşitli sanatları birbirine daha yakın çekiyor? Eğitimciler, edebiyatın üstünlüğünü kaybettiğini belirtiyorlar ve onların bugün yazdıklarının çok çekici ya da cesaret verici olmamaları bu yüzdendir.
Ancak müzik ve görsel sanatlar yazılı kelimeleri, gerçekleri birbirine bağlayan ticarî bir tutumla, yani gerçekte para kazanmakla günümüzün daha önemli görevlerinden biri olarak sayılmalarına karşın her ne kadar da eğlencenin sanata dönüştürülmesiyle birlikte acayip gölgelenmektedirler.
ALTERNATİFLER: DENEYSEL PSİKOLOJİ
Edebiyat nedir? Mevcut teori, kredisine göre gerçekten bu soruyu cevaplamaya çalışıyor. Benzersiz içeriği, netleştirici tanımı, şeylerin özünü bulmaya benzer bir girişim, 20. yüzyılın hakikat, anlam, matematik ve bilim analizinde çokça görülür. Bu nedenle aramalar çok uzun sürdü ve çalışmalar çok başarısız oldu. Bütün bu disiplinlerin kalbinde muazzam bir gizem var. Her yaklaşım, çoğunlukla inanılmaz derecede görevini başarıyla yerine getirirken aynı zamanda daha temel bir formülasyona karşı da direnmektedir. Daha sonra yeni başlayan hiçbir sistem bu direnişi gösterememiştir. Hermeneutik (yorumsama), mevcut ihtiyaçlar ve geçmiş bağlamlar arasındaki diyalogu araştırır: biz, tutum, beklenti, kelimelerin anlamları ve sosyal davranışları nasıl miras alırız? Türk felsefesi, bütünü anlamak için fakültelerimizin küçük bir bölümünü kullanmaya çalıştı ve kapsamlı bir şekilde başarısız oldu. Edebî teori, kaos ve karmaşıklığın birbirlerine bağlı olduklarını ve en küçük değişimin beklenmedik sonuçlar doğurabileceğini göstermektedir.
Bizim beyinlerimiz, karmaşık bağlantılar yoluyla çalışır. Her yerde sinir sistemleri ve bedensel dokularla yakından ilintili olan çeşitli sonuçlar ve çok karmaşıklık içeren geri bildirim sistemleri vardır. İnsanlar, egonun soğuk baskısı altında şiddetli bir şekilde psişik enerjinin rezervuarları değildir.
Bu arada beynin faaliyetleri sayesinde kuklaların hayatlarında hiçbir zaman sarsılmadıkları da unutulmamalıdır. Vücut, beyin ve bilinç, davranışları kısmen doğuştan ve kısmen de sosyal olarak koşullanmış bir varlıkta ortaktırlar. Bu göze çarpan gözlem, akademik çalışma üzerinde çok önemli bir role sahiptir. Düşüncemizin çoğu bilinci yerinde olmayan bedensel davranışa dönüşüyor ve bazıları bize dönmeden önce toplumda uzun bir yolculuğa çıkıyor; akılcı fakültelerimiz tarafından zor ya da imkânsız bir anlayışa varıyoruz.
Değer biçmenin öğrenilmiş bir beceri olduğunu çok iyi biliyoruz. Yazdıklarımıza karşı kendi yanıtımız, taslaklar üzerinde çalışırken bazı şiirlerin sayfada iyi durdukları ancak halka açık performansa çıkamadıkları düşünüldüğünde acaba bu durum yanıtlarımızdan etkilenmediğimiz anlamına mı geliyor? Kişisel durumlar, en ilgisiz ayrıntılar ve yine de tüm bu durumun basit kelimelerle gösterilebileceğine inanıyoruz.
Deneyimin çok farklı bağlamları ya da yapıları, bütüncül bir dille hazırlanmış bir dilin inşasına inanmamamız gerektiğine dikkat çekiyor. Ancak daha önemli olan budur: bedensel ve toplumsal bağlamları göz ardı eden insan beyni bile mantıksal, dil felsefesi, yapısalcılık, göstergebilim ve bir dizi akademik disiplin varsayılarak değişmez, sıralı usullerde çalışmaz.
Bilgisayarlar insan düşüncesini taklit etmek için yapılabilir ancak beyin bir bilgisayar değildir. Beynin biçimi oluşturabileceğimiz herhangi bir kavrayıştan daha büyük, daha zorlayıcıdır ve dünyayla olan etkileşimi soyut kavramlara dâhil edilmemelidir. Modeller kullanışlıdır ancak tüm düşünce dallarında boşluklar ve çelişkiler öyle açıkça görünüyor ki tam resim başka bir şeydir. Edebî teori, yetkilerinin hatırı sayılır derecede pratik olmasına rağmen sınırlarının sınırlı olduğunu ve kötüye kullanılmamasını tavsiye etmektedir.
ALTERNATİFLER: MECAZÎ DİL VE YENİ BİLİM
Dil, örneğin aksine taklit edersek de tabanda metaforiktir. Tamamen mantıkla değil aynı zamanda benzetmeler, bilinçsiz tepkilerle belirsiz ilişkiler, öğrenilmiş veya doğuştan olarak duygularımızı, düşüncelerimizi bildirmek için sözcükler ya da işaretler aracılığıyla yaptığımız bir anlaşmadır.
Wittgenstein, felsefe görevinin kelimelerin büyüsüyle görüleceğini düşünürse de çağdaş dünyanın heybetli uzmanlıklarını görmek çok şey gerektirir. Bilim beklenmedik şekilde iyi çalışıyor ancak uygulaması popüler olan hayal gücünün mantıksal ve nesnel etkinliğinden çok uzaktır. Kavramlarının derin garipliği artık çok geniş ya da çok küçük olmakla sınırlı değildir. Karmaşıklık teorileri tüm yaşamlarımız için geçerlidir ve determinizmi sona erdirir. Bilgisayarlar ve kodları giderek daha fazla rol oynayacak, kimse kendi gücünü hafife almayacaktır. Ancak böyle temel doğalarımızı tüm yansımaları, tepkileri ve tuhaflıkları ile en yakından tanımlayan dil, dünyayı mantıklı kılacaktır.
SONUÇ
Akademik görev süresinin kısaltılması, yayıncılık sektörünün devralınması, kültür endüstrisinin ön ambalajlaması, toplumsal eşitsizliklerin yaygınlaştırılması, büyük işletmelerin, siyasetin ve kamunun yaşama olan güvensizliğinin derinleştirilmesi, entelektüel standartların genel olarak azaltılması ile çoğu şair ve yazar, şu anda mütevazı bir yaşam sürmek konusunda deneyimlidir.
Ama çok daha iyi bir teori ve estetik, elli yıldır mevcut olmuştur. Anlayışımızdaki bu gelişmeler metafor, yorum-bilim, beynin fonksiyonları, karmaşık sistemler ve daha önceki bilgiler yeni bilimlere entegre edilmektedir.
Bilimsel teoriler (soyut, objektif, dış düzenlilik arayan edebiyat) için iyi modeller oluşturmak gerekiyor. Sosyal bilimler için kötü bir şekilde çalışmak ve sanat için temel olanı tamamen göz ardı etmek, özel olarak kalınlaşmış ve zenginleştirilmiş bir dil, insanoğlunun işleyişi üzerinde tüm yönleriyle kendisini modeller: fiziksel, sosyal ve tarihi argümanlar, edebiyat teorisyenlerinin kendi teorilerini, bilimsel yaklaşımların bazılarını mantık ve matematik üzerinde modellenen ince, derin bir dil geliştirerek yeni bir edebî teorisi üretmeye çalıştı. Girişim sadece iyimser değil, aynı zamanda tamamen yanlıştır.
Matematik, Türk felsefesi ve bilim, mantık ve tartışılmaz prosedürlerin ana kaygısını bulma umutları çok hayal kırıklığına uğramış olsa da soyut ve genel keşfetmeye devam edilecektir. Sanat zekânın bütün resmi vermediğini anlamaya dönmelidir. Esas olanı da en yakın dile, tüm bedensel yanıtlarımıza, kızgınlıklara, korkulara ve düşüncelerimize göre şiir eski fermanda değil, çağdaş bilim bulguları ile diğer diller daha az otantik, daha az hassas, daha az kapsayıcı ve zihinsel hesaplamanın soyutlaması için bir kısaltmadır. Uzun zaman önce Aristo, şiirin esaslı büyüklüğünü kavramış ve bu anlayış yeni bilimlerce zenginleştirilmiştir.